پایان نامه تفسیر آفرینش آدم و هبوط او در مرصاد العباد، مصیبت نامه و الهی نامه عطار
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد ( M.A )
چکیده :
هدف از پژوهش حاضر تفسیر آفرینش آدم و هبوط او در مرصاد العباد، مصیبت نامه
و الهی نامه عطار (تطابق و عدم تطابق آن با آیات قرآنی) است. این تحقیق ما
را به این نتیجه کلی میرساند که باورها و دیدگاههای نجم الدین رازی،
عطار و اهل عرفان درباره آفرینش و هبوط انسان، درحقیقت ترجمه و تفسیر همان
آیات و احادیثی است که درباره خلقت آدمی بیان شده است، اما در این میان
تأکید و توجه اصلی عارفان از جمله نجم الدین رازی و عطار به دخالت مستقیم
ذات پاک خداوندی – جل وعلا- در آفرینش و ساختن شکل و قالب انسان با ید قدرت
خود و بدون دخالت غیر است و دلیل این مهم را اینگونه بیان میدارند که چون
دل انسان، خزانه گنج معرفت خداوند است پس خداوند در خلقت آدمی به هیچ کس و
هیچ موجودی اجازه دخالت نمیدهد، علاوه بر این عارفان و به ویژه نجم
الدین رازی و عطار معتقدند که خلقت روح قبل از آفرینش جسم است و براین
دیدگاه باور دارند که روح آدمی چندین هزار سال قبل از جسد او آفریده شده
است و پس از خلقت جسم و قالب انسان ها، روح به کالبد آنان تعلّق میگیرد.
از این رو عارفان به ویژه شیخ نجم الدین رازی و عطار، در ارتباط با خلقت
انسان نظرات مختلفی را بیان میدارند از آن جمله گاهی هدف از آفرینش انسان
را معرفت ذات خداوند میدانند و زمانی دیگر این هدف را محبت انسان به معشوق
ازلی یا محبت حق به ذات پاک خود میدانند و گاهی هدف از خلقت او را، اعمال
و عبادات او میدانند و در نهایت به احسان حق- جلّ و علا- به بندگان خود
اشاره مینماید. این پژوهش در پنج فصل انجام شده که عبارتند از: فصل اول:
کلیات تحقیق، فصل دوم: آفرینش انسان در ادیان و قرآن، فصل سوم: آفرینش
انسان در اساطیر، ادبیات و عرفان، فصل چهارم: آفرینش انسان در
مرصادالعباد، الهی نامه و مصیبت نامه، فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری
واژگان کلیدی: آفرینش آدم، تفسیر، هبوط، مرصاد العباد، مصیبت نامه، الهی نامه، قرآن
مقدمه
در این
تحقیق دیدگاههای شیخ نجم الدین رازی، عطار و قرآن مجید درباره چگونگی
آفرینش انسان و هدف یا اهداف این پدیده عالم خلقت مورد بررسی قرار گرفته
است. روش کار به این صورت بوده است که ضمن بیان دیدگاههای شیخ نجم الدین
رازی، عطار و دیدگاههای قرآن نیز درباره آفرینش انسان بیان شود تا
دیدگاههای ایشان به درستی معلوم و شناخته شود. «مرصاد العباد داستان دلکش و
به هم پیوسته سرگذشت آدمی از آفرینش تا بازگشت ابدی است. نغزترین و
گیراترین بخش کتاب «داستان آفرینش آدم» است و آن در واقع شعر عالی منثوری
است که از خداپرستی عاشقانه عرفانی مایه گرفته است.»( نجم الدین رازی،1373:
27-26).
مهمترین
موضوعی که در سخنان عطار مطرح است، موضوع خدا، انسان و جهان است؛یعنی جهان
آفرینش که ارتباط آن با خدا فقط ارتباط خالق و مخلوق یا صانع و مصنوع
است و دیگر هیچ! از آن رو که به سبب عدم سنخیت، جهان که جسم است و جهان
خدا که روح کل و مطلق، هیچ ارتباطی نمیتوان میان آن دو برقرار کرد مگر
آنکه مفصلی که از هر دو بهرهای داشته باشد در این میان قرار گیرد و این
مفصل بنا بر نظر عطار و همفکرانش انسان است که آخرین خلقت است که هم از
روح الهی بهرهای دارد و هم از جسم جهانی. این است جهانبینی فلسفی یا بهتر
بگویم عرفانی عطار،که البته برای تبیین این جهان بینی باید نکاتی را
درباره نظر وی در زمینه آفرینش، جان و روح و نفس، عشق، حرکت کمالی انسان،
خدا، رابطه انسان و خدا و سر انجام وحدت وجود بررسی کرد.
عطار
در«مصیبت نامه» نظریه تکاملی خود را چنین میآورد که از میان مخلوق میل
آدمی به پیشرفت و ترقی است و این تمایل نمودار بلندی نفس اوست و همجنس
بودنش با عالم الوهیت. انسان مرغی است از عالم غیب فرود آمده و عمری به
سرگشته تا باز به آشیان خویش رسیده است.این عشق به رجعت یکی از آن جهت است
که جهان جسمانی بار جان وی را نتواند کشید، و دیگر بدان سبب که هبوط او
دلیل نقص وی است و حال آنکه آدمی خواهان کمال است و کمالش در عروج به
آنجاست که از نخست بوده. الهینامه نیز مانند کتب دیگر با ستایش خداوند و
نعت رسول اکرم(ص) و خلفای چهارگانه آغاز می شود و سپس در هشت بیت روح
انسان را مورد خطاب قرار میدهد و برای او شش فرزند : نفس، شیطان، عقل،
فقر، علم و توحید ذکر می کند، سپس بیدرنگ وارد اصل داستان میشود.
قرآن
مجید نیز، کتاب زندگی و نسخه تکامل و سعادت و پیشرفت آدمی است، بنابراین به
جا و ضروری است به یکی از سوالات اساسی انسان که همواره برای او مطرح بوده
و هست«هدف ازآفرینش انسان چیست؟» و بشر میخواسته است بداند برای چه
آفریده شده است و هدف از زندگی چیست؟ جواب داده شود.
فهرست مطالب
عنوان..........................................................................................................................................
صفحه
چکیده...............................................................................................................................................
1
مقدمه...
...........................................................................................................................................
2
فصل اول
کلیات تحقیق
1-1-
بیان
مسأله....................................................................................................................................
5
1-2-
روش
کار....................................................................................................................................
8
1-3-
پرسش اصلی
پژوهش...................................................................................................................
9
1-4-
سوالات فرعی
.............................................................................................................................
9
1-5-
فرضیه
ها.....................................................................................................................................
9
1-6-
پیشینه پژوهش
............................................................................................................................
10
1-7-
اهداف
پژوهش............................................................................................................................
12
1-8-
روش پژوهش
.............................................................................................................................
12
1-9-
ابزارهای گرد آوری اطلاعات
.......................................................................................................
12
فصل دوم
آفرینش انسان در ادیان و قرآن
2-1-
آفرینش
انسان..............................................................................................................................
14
2-2-
انسان نماینده خدا در
زمین............................................................................................................
15
2-3-
فرشتگان در بوته آزمایش
............................................................................................................
19
2-4- آدم
در بهشت
.............................................................................................................................
22
2-5- چرا
« ابلیس » مخالفت کرد
؟........................................................................................................
24
2-6- آیا
سجده برای خدا بود یا آدم
؟....................................................................................................
25
2-7-
بهشت آدم کدام بهشت
بود؟..........................................................................................................
25
2-8-
گناه آدم چه بود
؟.......................................................................................................................
26
2-9-
روایت قرآن و کتاب
مقدس..........................................................................................................
27
2-10-
مقایسه معارف «قرآن» با
«تورات».................................................................................................
28
2-11-
خدا چرا شیطان را آفرید
؟..........................................................................................................
31
2-12-
بازگشت آدم به سوی
خدا...........................................................................................................
31
2-13-
چرا جمله (( إِهبَطُوا )) تکرار شده است
؟......................................................................................
32
2-14-
مخاطب در إِهبَطُوا کیست
؟.........................................................................................................
32
2-15-
هدف آفرینش از دیدگاه قرآن
...................................................................................................
33
2-16-
پیامبر و امام، هدف
خلقت...........................................................................................................
36
2-17-
قرب
ربوبی...............................................................................................................................
38
2-18-
جهان آفرینش به سوی
کمال.......................................................................................................
40
2-19-
آدم در
مسیحیت........................................................................................................................
41
2-20- شواهدی و تفاسیری از خلقت نو در مسیحیت................................................................................. 44
فصل سوم
آفرینش انسان در اساطیر، ادبیات و عرفان
3-1-
آفرینش انسان از خاک
..............................................................................................................
46
3-2-
خلقت انسان در اساطیر
یونان.......................................................................................................
49
3-3-
خلقت انسان در اساطیر بین
النهرین...............................................................................................
51
3-4-
آفرینش انسان در اساطیر
زرتشتی.................................................................................................
53
3-5-
آفرینش انسان در اساطیر
چین......................................................................................................
54
3-6-
آفرینش انسان در اساطیر
آفریقا....................................................................................................
55
3-7-
آفرینش انسان در اساطیر
مصر......................................................................................................
57
3-8-
منشأ پیدایش انسان از
گیاه...........................................................................................................
57
3-9-
نخستین جفت در اساطیر
ایرانی....................................................................................................
58
3-10-
پیدایش انسان در اساطیر
آفریقا..................................................................................................
60
3-11-
کاربرد عناصر ایزدی در آفرینش انسان
......................................................................................
60
3-12-
اساطیر مانوی و
گنوسی............................................................................................................
62
3-13-
پیدایش انسان در اساطیر بابلی
...................................................................................................
63
3-14-
آفرینش انسان در اساطیر چین و مصر
........................................................................................
64
3-15-
پیدایش انسان از نسل
خدایان.....................................................................................................
64
3-16-
آفرینش موجودی دیگر به همراه انسان
......................................................................................
68
3-17-
خلق انسان به شکل
آفریدگار....................................................................................................
70
3-18-
آفرینش زن در مرتبة
دوم..........................................................................................................
71
3-19-
از دست دادن سعادت
جاودانگی...............................................................................................
74
3-20-
جهان پس از
مرگ..................................................................................................................
77
3-21-
فلسفه آفرینش از دیدگاه عرفان، فلسفه وکلام
.............................................................................
78
3-22-
نظریه
عرفا..............................................................................................................................
78
3-23-
نظریه
فلاسفه...........................................................................................................................
82
3-24-
نظریه
متکلمان.........................................................................................................................
85
3-25-
دیدگاه
ملاصدرا......................................................................................................................
86
فصل چهارم
آفرینش انسان در مرصادالعباد، الهی نامه و مصیبت نامه
4-1-
سیمای انـسان کامل در آثار عطار
............................................................................................
90
4-2-
آفرینش روح از دیدگاه
عطار...................................................................................................
95
4-3-
خلقت آدم در چهل شبانه روز
..................................................................................................
97
4-4- داستان آفرینش آدم و حوا از دیدگاه عطار.................................................................................. 98
4-5- سجده کردن فرشتگان بر حضرت آدم و خلیفه و جانشینی آدم برروی زمین ................................... 106
4-6-
سجده نکردن شیطان بر حضرت آدم
........................................................................................
108
4-7- فریفته شدن حضرت آدم و رانده شدن از بهشت (هبوط) .............................................................. 109
4-8-
نفخ روح
...............................................................................................................
114
4-9-
تأویل واژه
نور........................................................................................................................
115
4-10-
مقام ابلیس
.............................................................................................................................
116
4-11-
خانه ی عنکبوت
.....................................................................................................................
118
4-12-
آفرینش انسان از دیدگاه شیخ نجم الدین رازی
.........................................................................
118
4-13-
اهداف خلقت آدم از دیدگاه نجم الدین رازی
..........................................................................
125
4-14-
خلقت و آفرینش انسان در مرصادالعباد
.....................................................................................
126
4-15-
و مراد از امانت و عرض آن : انا عرضنا
الامانة.............................................................................
126
فصل پنجم
بحث و نتیجهگیری
5-1-
نتیجه گیری
..............................................................................................................................
131
فهرست
منابع.......................................................................................................................................
136